Virus Nipah (NiV) là một loại virus lây truyền từ động vật sang người (zoonotic). Nó được phát hiện lần đầu tiên vào năm 1999 trong một đợt bùng phát dịch bệnh ở những người chăn nuôi lợn tại Malaysia và Singapore.
Đây là một loại virus cực kỳ nguy hiểm vì nó có thể gây ra các triệu chứng từ nhẹ đến suy hô hấp cấp tính và viêm não (sưng não) dẫn đến tử vong. Tỷ lệ tử vong do virus này ước tính dao động từ 40% đến 75% tùy theo khu vực bùng phát.
Nguồn lây lan như thế nào?
Virus Nipah không "tự nhiên mà đến", nó thường lây truyền qua các con đường chính sau:
-
Từ động vật sang người: Vật chủ tự nhiên của virus này là dơi ăn quả (Pteropodidae). Người có thể nhiễm bệnh khi tiếp xúc với chất tiết của dơi (nước tiểu, nước bọt) hoặc ăn trái cây bị dơi ăn dở.
-
Vật chủ trung gian: Lợn là vật chủ trung gian phổ biến nhất. Người chăn nuôi tiếp xúc trực tiếp với lợn bệnh có nguy cơ lây nhiễm rất cao.
-
Từ người sang người: Virus có thể lây qua tiếp xúc gần với dịch tiết, chất thải hoặc giọt bắn của người đang nhiễm bệnh. Điều này thường xảy ra trong môi trường gia đình hoặc bệnh viện nếu không có biện pháp bảo hộ.
Triệu chứng nhận biết
Người nhiễm virus Nipah thường bắt đầu xuất hiện triệu chứng sau 5 đến 14 ngày ủ bệnh:
-
Giai đoạn đầu: Sốt, nhức đầu, đau cơ, nôn mửa và đau họng (giống cúm).
-
Giai đoạn nặng: Chóng mặt, buồn ngủ, ý thức bị thay đổi.
-
Giai đoạn nguy kịch: Viêm não cấp tính, co giật và có thể rơi vào hôn mê trong vòng 24 - 48 giờ.
Cách phòng ngừa hiệu quả
Hiện tại chưa có vaccine đặc trị cho virus Nipah trên người, vì vậy phòng bệnh là ưu tiên số một:
-
Vệ sinh thực phẩm: Rửa sạch và gọt vỏ trái cây kỹ lưỡng. Tuyệt đối không ăn trái cây có dấu hiệu bị chim, dơi cắn/cào.
-
Tránh xa nguồn bệnh: Không tiếp xúc với dơi hoặc lợn ở những vùng đang có dịch. Nếu phải tiếp xúc, hãy sử dụng đồ bảo hộ (găng tay, khẩu trang).
-
Đồ uống an toàn: Tránh uống nhựa cây chà là tươi (đặc biệt phổ biến ở một số vùng dịch như Bangladesh) vì dơi thường liếm vào các dụng cụ thu thập nhựa cây.
-
Giữ vệ sinh cá nhân: Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và nước sạch.
-
Hạn chế tiếp xúc người bệnh: Nếu chăm sóc người nhiễm virus, cần tuân thủ nghiêm ngặt các biện pháp cách ly và bảo hộ y tế.
Các nguồn dịch bệnh đang bùng phát (Cập nhật 2026)
Hiện nay, thế giới và Việt Nam đang đối mặt với 3 nhóm nguồn bệnh chính:
-
Nhóm lây từ động vật (Zoonotic): * Virus Nipah: Đang bùng phát tại Ấn Độ và có nguy cơ lây lan qua giao thương, du lịch. Nguồn chủ yếu từ dơi ăn quả.
-
Cúm gia cầm (H5N1, H9N2): Các biến chủng mới đang lây lan mạnh ở gia cầm và bắt đầu ghi nhận các ca nhiễm lẻ tẻ ở người (đặc biệt là trẻ em).
-
-
Nhóm dịch bệnh "Tái nổi" do lỗ hổng tiêm chủng: * Sởi & Ho gà: Đang tăng mạnh do tỷ lệ tiêm chủng định kỳ bị gián đoạn trong những năm trước. Đây là nhóm lây qua đường hô hấp cực nhanh.
-
Nhóm dịch bệnh theo mùa & thời tiết:
-
Sốt xuất huyết & Tay chân miệng: Dù có xu hướng giảm nhẹ ở một số nơi nhưng vẫn duy trì ở mức cao tại các tỉnh phía Nam do đô thị hóa và biến đổi khí hậu.
-
Viêm màng não do não mô cầu: Ghi nhận sự gia tăng đột biến (tăng hơn 300% so với cùng kỳ).
-
Phân tích nguyên nhân "Tại sao lại bùng phát?"
-
Biến đổi khí hậu: Thời tiết rét đậm tại miền Bắc và mưa nắng thất thường tại miền Nam làm suy giảm hệ miễn dịch của con người, đồng thời tạo môi trường cho virus tồn tại lâu hơn.
-
Giao thương & Du lịch: Sau khi các rào cản di chuyển được gỡ bỏ hoàn toàn, virus (như Nipah hay Marburg) dễ dàng theo chân du khách đi từ quốc gia này sang quốc gia khác chỉ trong vài giờ.
-
Lỗ hổng miễn dịch cộng đồng: Việc bỏ lỡ các mũi tiêm chủng mở rộng tạo ra một "thế hệ nhạy cảm" với các bệnh cũ như Sởi.
